lunes 4 de enero de 2010

X: A llastra da filadoira (acabóuse)

Y nun quero allargar más a cousa, -respiróu fondamente el noso protagonista, aliviando a tensión que ye criara antes a súa posta en escena -. Agora, si queredes, y xa pra ir rematando, (pos vexo eu qu’a pinchada que trouxemos vei menguando mui axina, ¡llambióis!), antes de dar volta cadún pra súa casa col esperanza de qu’esta tronada tan grande que ta cayendo, vaya pouco y a pouco índose y poña acabo a esta noite qu’amedrenta y tamén embauca a cualquera por lo que ten de máxico, quero acabar cos meus contos. Asina qu’ei vou:
Si vos vais arrimando hacia algún dos ramales da renomada y mui guapa Serra de Carondio, na zona que queda na llinde del Conceyo d’Eilao, poderedes dar fe de que vistes muitos túmulos d’enterros unde os nosos primeiros antepasaos iban dar sepultura y rendir homenaxe a os sous. Construccióis y formas que tein miles d’anos, y que guardan nel sou sen un tesouro que de vez en condo se descubre. A Llastra da Filadoira, tamén chamao El Dolme d’Entrerríos, ou el Dolme de Barandón (y nun vos apuredes, qu’enseguida vos esplico el porqué) é un dos exemplos nos que más se ve y se fai notar as construccióis prehistóricas feitas con grandes pedras. É esta úa das mostras más veyas deixadas polos homes nestas zonas de montaña del Occidente d’Asturias, da que se dice que cunta con más de cinco mil anos d’antigüedá. Dáivos conta del qué digo. ¡Cinco mil anos!
Dolme, pra que nun lo sepa y asina poda salir del ignorancia que muitos tein, quer dicir “mesa de pedra” y, éste del que vos falo ta posto nun llugar al que se ye chama “Campa d’Entrerríos”. Ben cerca dél, hai tamén outros cuatro túmulos que son parte d’un peteiro d’enterramentos, úa necrópolis estragayada nas serras que fain fronteira cos Conceyos del propio Eilao, Villayón, Bual y Allande.
Asina que, como vos digo, un dolme ten normalmente úas contas pedras postas erguidas y outras deitadas nel pico d’ellas como se fora úa mesa grande de pedra. Así é, más ou menos cómo a Llastra da Filadoira la podedes topar nel tarrén del que falamos. Y agora, lo que vos sería mui bon saber é cómo esa pedra deu chegada hasta allí”
-“¿Y vásnolo contar tú, Periquín?”
-“Pos claro. Si chegamos xa hasta aquí y agora nun sigo, ¡a ver qué focicos se vos quedan!
Son muitas, muitas as hestorias que falan pra estos casos da esistencia d’úas muyeres mui mui grandes, xigantescas, que llevan nel pico da cabeza úas pedras tan grandes como lo eran ellas. Na contornada del Dolme de Barandón, tamén houbo úa muyer d’esas xigantes: a Llastra tan grandúa que llevaba nel pico da testa nun era outra cousa qu’a pedra que cubre y fai de tapa fincándose nas outras que tán deretas…
Y deste xeito, meus amigos y vecíos que m’escuitastes con atención, penso que poderemos ir acabando esta noitada que tal pinta un mazaricón sen difunto, na que me destes el oportunidá de cuntarvos toda esta restra de mitos y d’hestorias que valiron pra que, de paso, tamén vosoutros conózades más fondamente algúas das verdadeiras y nobres hestorias que sempre se cuntaron por as terras de Bual, Cuaña, El Franco, Grandas de Salime, Eilao, Navia, Pezós, Tapia ou Villayón. Pero antes d’irnos nun quixera irme sin agradecervos a vosa humilde atención, pos portándovos como vos portates esta noite, penso eu que s’honra á memoria y ás virtudes dos antepasaos que nos deixaron, porque ellos souperon respetar y trespasarnos úas tradicióis tan guapas. Asina que vayan por ellos, y tamén por vosoutros, estas últimas palabras d’honra que dedico”.
-De repente, Antonón de Florindo volvéu a falar en tono de burlla, como amenazando a Periquín-:
-“A Dios gracias qu’este mentiroso y trangayeiro nun ten úa xira y inda menos espírito pra convencer a todos conto tamos aquí, que ¡madeumas, se tuvese el corpo qu’eu teño y soupese lo qu’eu sei, seguro que nos fía cambiar os nosos rezos de domingos y tamén os nosos contos que son certos, por as zarapalladas que nos quer meter na cabeza! Que dé gracias d’ir acabando, este llangrumias, porque xa pouco me faltaba pra virarye el focico d’un bofetón que lo deixase mirando pra contra a parede”.
-“Podes vir condo quiras, mangallón. Xa verás el respeto que che teño y el medo que me dan as túas payoladas”.- Espetóuye Periquín, deixando a todo el mundo sorprendido, por lo xuicioso y medido qu’era normalmente nas súas palabras.
Antonón, que taba que lo llevaba el demonio, erguéuse en busca dél como úa fiera y Periquín, sin asustarse nin pouco nin muito, levantóu el brazo hacia él como si ye dixera adiós. Un brazo nel que todos poderon ver na súa cómo tía un furao na palma que ye atravesaba d’un llao al outro.
Antonón brincóu hacia él querendo arrancarye el peleyo vivo y, sin esperallo, esnafróuse pegando úa gran trompada contra el tarrén de pedra pos, de sutaque, nel sito unde antes taba Periquín cuntando nas súas hestorias, nun había nada.
Toda a sala del Trombadello quedóu coa boca aberta y, de primeiras, a xente perguntábase únde podía tar metido Periquín, que parecía talmente que lo tragara a terra. Un pouco despós, xa os más espabilaos dábanse conta de qué pasara.
Outra vez aquel demontre fixérayes úa das súas. El Trasno tuvera fendo burlla d’ellos toda a noite, mentres los tía apanfilaos como pampirolos con todas aquellas hestorias nas que se fexo pasar por Periquín, aquel home qu’era mui raro que faltase a aquellas reunióis.
Nese momento, a sobría de Periquín aparecéu por a porta da sala y detrás, el Periquín de verdá, que vía decindo:
-“Escuitái, que nun me vades crer lo que tuven soñando toda a noite hasta agora: Estos días tuven algo amaliao y hoi a tardía metínme na cama y durmín hasta fai pouco. Peró en conto despertéi, salín correndo decirye a mía sobría que tía que vir cuntarvos el meu sono, porque foi raro y chamadeiro abondo. Tuven el barrunto de que tábades aquí, porque nún dos meus sonos, -pensaredes que tou toyo, y hasta terédesche razón- soñaba cómo el Trasno pañaba a mía forma de tal xeito que se nos confundía, porque era igualito qu’eu. Y aquí vos tía toda a noite contándovos un feixe d’historias das d’antes, sobre maxias, y llendas, y mitos… ¿qué vos parece? Menudas fatadas chega un a soñar, ¿eh? ¿Pos qué fai éste? ¿Púxose rematao?”-. Dixo Periquín mentres miraba asustao cómo Antonón de Florinda machacaba a cabeza contra a parede da sala…

IX: Bruxeirías y algún qu'outro encantamento

“Éche verdá que nel poblo de Castro, en Grandas de Salime, haiche lamar d’hestorias d’antes. É un poblo que teño medo a que sía dos que más hestorias d’estas veyas tein. Nese poblo, que foi sito de paso pola carreteira qu’hoi podedes ver al pé, pasaban xa os primeiros homes qu’houbo na contornada aquela dende hai miles d’anos. Despós, condo os romanos chegaron á nosa zona, fixeron ún camín pol anterior paso qu’había y que xuntaba lo que muito despós foi Llugo, nel Conceyo de Llanera d’Asturias y Lugo de Galicia, entre outros puntos principales.
Siglos despós, condo se toparon os restos del apóstol Santiago en Compostela (ou asina dicen as crónicas d’un rei dos ástures chamao Alfonso II) foi éste sito de paso pol mui famoso Camín del que xa falamos nel conto del palacio d’Anlleo. Castro éche un poblo mui antiguo. A lo miyor tan antiguo como dende que s’abandonóu el famoso castro qu’hai al pe, el Castro de Chao Samartín, habitao dende muitos siglos antes del nacemento de Cristo. Pos neste sito, qu’é lo que vos quero dicir, pasa qu’hai muitas liendas. Ou sía, muitas follas escritas que dicen qu’había tesouros. Tesouros dos mouros como el que ta guardao enfrente da Fonte d’Auguela. Alí había un coiro de xato chen de monedas d’ouro y, según se dice tamén, había un túnel feito polos mouros unde deixaran enterrao un caballero d’ouro qu’a xente quixo sacar despóis. Algún hasta contratóu pióis pra fer pozos y buscalo anque, que se sepa, nunca s’atopóu. Tamén se sabe qu’había alí un encanto que tía figura de muller y aparecíase á xente más veces das que fía falta. Este Encanto salíuye un día a úa muller que tía dous neníos. A un dos nenos que tía, tiróuye úas tixeiras el encanto y, por mor d’esto, quedóu el neno encantao. Y asina ta el neno dende aquela, qu’hasta el día d’hoi, nun puido ser desencantao.
Pero como vos dicía, Castro ten muitas hestorias qu’inda os veyos hoi vos poden cuntar. Y non solo esta que vos acabo de comentar, qu’é mialma tan de verdá como el peleyo que teño alredor del corpo”.
-“¿Y por qué nun nos las cuntas tu, Periquín, coa túa propia voz? Que tanto nos dices d’outros laos que nos teis asombraos hoi más que nunca y vei ameicernos aquí al tou pe escuitándote…”
“¿Queredes que vos cunte? Cúntovos lo que faga falta, meu rei, porque como vos dixen, hai en Castro contos abondos, y xa que pacencia nun tedes ningúa, ei ceibarvos as hestorias d’úa en úa, pero ben de seguido.
-“Pos arranca”, -dixo ansioso Paco del Incla-.
-“Ei vou”, -respondéu Periquín-.”Pos si ben é verdá qu’hai muito que contar, nun podo pararme con todo, porque tanto hai y tanto sei, que tres días ou cuatro vos tería seguido escuitándome aquí, asina que, pra empezar conto antes y nun perder miga el tempo, xa arranco:
Pasa en Castro que, igual qu’a todos nos toca morrer algún día”…-y dixo esto Periquín al tempo qu’estoupóu el estampido tremendo d’un trono qu’anunciaba el envainada qu’iba vir detrás- “alí cuntábase que condo úa persona iba morrer, aparecíaseye a súa figura polos camíos. El Espírito, ye chamaban a esta aparición… xa sabedes el qué vos queda se algún día vos topades de frente con vosoutros mesmos…
Tamén dicían qu’un galo a os sete anos poñía un ovo y d’alí salía úa colobra que tía un nome estraño. Chamábanye el Basilisco”
-“¿Cómo dices? ¿El Basilio?”. Dixo María da Pontepechada, que xa tía el ouguido duro, col edá á que chegara…
-“¡El Basilisco, coño!, non el Basilio”, -respondéu Periquín con forza-.
“Colobras asomeñadas al Basilisco, anque non tan terribles, tamén se volven os pelos de muyer metidos en augua, lo mesmo qu’a crina dos cabalos y, pra curar as súas picaduras, era muito bon abrir un limaco al medio y poñelo derriba d’ela. Tamén fía muito ben a manteiga mazada el primeiro día de mayo y despós cocida.
Y romedios pral mal d’oyo das bruxas tamén los podes ouguir en Castro.” –decía Periquín colorao como úa pita poñendo, que parecía talmente que s’iba poñer tolo d’un momento a outro. “El alicornio usábase pra eso. Ben sei que nun sabedes qu’é el alicornio: pos é un cacho de corno engarzao nun aro arrodiao de prata. Usábase muito pra botalo na fonte unde iba beber el gado por se taba envelenada ou tía daqué estraño. Botábase el alicornio y hala, ¡listo! Nun yes pasaba nada as vacas. ¡Érache muito bon el alicornio ése, anque tamén había outros romedios que fían muito ben contra el mal d’oyo!”- Berraba Periquín fora de sí levao pola pasión que ye poñía al relato.
-“¡Sigue, Periquín, sigue, ho! Nun pares que nun nos podes deixar agora asina”- , espetóuye Chucha del Cioyo berrando talmente igual qu’úa fuina, que deixóu á xente santiguándose.
-“Bueno, nía, bueno”, -dixo Periquín algo enfadao-“nun fai falta que berres así. Cúntovoslo rápido y acabo: el mal d’oyo ten muitos xeitos y maneras d’embruxamento. A os que tán embruxaos col mal d’oyo, hai qu’afumalos con loureiro bendito. Igual que s’al mecer úa vaca bota pol teto sangre y non leite. Se ye pasa esto é que ta embruxada y hai tamén que desembruxala. Pra elo teis que levar hasta un cruce de camíos us calzóis veyos d’home y daryes lume. Condo tían prendidos, hai que botar el leite ensangrentao da vaca pol pico d’elos, parecido a lo que se fai en muitos outros sitos da contornada, unde se poin os calzóis fendo como úa cruz y afúmanse con loureiro bendito pra desfer este xeito d’encantamento.

VIII: Xigantes del mar.

-“¿Y qué clase de seres son los que representan las gárgolas?”- escuitóu el noso narrador decir dende el público sin saber esatamente a quén-.
-“Pos vas ter qu’achegarte a ellas pra poder decidir, porque eu nun lo sei. A lo miyor son us cais, ou pode qu’us llobos. Ou tamén pode ser que sía algúa clase de ser non conocido pol home, peró del que nun hai porqué pensar que nun esistíu. Algún ser qu’a lo miyor agora pensamos qu’é fantástico y nun esistío pero que, sin duda, nalgún tempo puido haber compartido la súa vida cola nosa especie.
Seres que son comparables, falando d’esto mesmo, a aquellos xigantes que tein sempre al sou redor algo de maxia y misterio al llargo de toda a nosa costa, tan chía de peligros y trabayosa come é. Fálovos d’aquellos fenómenos qu’aguantaban nel sou llombo, muitas veces, as vidas de tantos marineiros que, lluitiando en gran desventaxa contra ellos, achegábanse hasta poder cazayas y volver outra vez col sou tesouro al porto. Fálovos da temida y, al tempo querida, ballena.
Y de tal xeito pasaron estas aventuras, como vos digo, que teño aquí el obrigación de contarvos as impresióis y vivencias qu’a lo miyor daquén, que ben podera ser da vosa fruxe hai muito tempo, padecera nel chamao Cabo San Agustín d’Ortigueira.
-“¿Pero cómo da nosa fruxe? ¿Y si lo fora, iba ser da fruxe de todos os que tamos aquí? Eso nun pode ser asina”-, dixeron por lo baxo entre el público qu’allí había.
-“Seilo, sei qu’é imposible. Peró pídovos que m’escuitedes con atención y, d’ese xeito, poderedes ter úa idea ben crara da vosa tradición que xa ten muitos siglos de lluita nos mares. Y de paso, tamén saberedes dos grandísimos esforzos que se tein feito nél-:”
-“Pos empeza xa d’úa vez, Periquín, que da ballena si qu’ouguín falar muitas veces a os marineiros que ben sei eu que nun m’enganan nunca porque nun son miga mentirosos. Por eso nun falan nunca de Trasnos, ou Nubreiros, ou Homes Maríos, como os que nos ques fer pasar aquí como si foran verdá”- interveníu de novo Antonón de Florinda.
El noso narrador nun ye prestóu atención ningúa y seguíu con lo sou:
-“Aquella mañá de nebra baxa por todas as arribadas, anunciaba xa daqué misterioso que quedaba reservao prá xente col espírito más nobre y con más valor. Floro del Ventestate, igual qu’el talayeiro qu’allí taba, puido ver alló llonxe, enfrente más ou menos del Porto d’Ortigueira, aquella grandísima aparición nel mar que nun podía ser outra cousa qu’el llombo d’úa ballena vizcaína. Era el mes de xeneiro y, como todos os anos, taban metidos en temporada de caza de ballenas. Cualquer persona que vivira nel porto y alredores sabía muito ben qu’el pescao pescábase. A ballena cazábase.
Anque Floro houbese visto muitas veces el ritual y el traxín que s’amañaba pra dar caza al xigantesco peixe, inda nun ye asentaba del todo el medo que pasaba condo tía que ferse al idea de ver salir espoñer a vida a aquellos rapaces novos nos bateles y nas lanchas. De paso, sempre s’aprovetába pra competir por chegar antes y nel miyor sito, igualito qu’él lo fixera condo a fatiga inda nun era el ama da súa voluntá y el sou corpo.
El toque a ballena taba dao. El talayeiro xa prendera el llume pr’avisar da presencia del animal y salíu correndo a toda mecha tocar na campana qu’inda hoi día pódese ver nel faro veyo. Os marineiros d’Ortigueira, col inquietú nel corpo que dan os nervios de ter que decidir delantre del medo, repartiron rápidamente todos os trabayos y brincaron llixeiros pral pico das lanchas. Querían arrancar con todas as súas forzas a remar pra qu’el animal nun escapase y, de paso, pañar búa peza al hora del reparto que se feiría según taba escrito nas ordenanzas qu’asina lo marcaban.
Floro nun puido embarcarse, anque devecía por fello úa última vez, como veyo marineiro qu’era, na lancha d’aquella xente nova. Peró sabía del trabayo al que s’espoñían y el que tía de peligroso como naide. Dende el Cabo San Agustín podía intuíyo perfeutamente, inda condo a nebra tupida qu’había nun deixaba ver miga. Peró esa circustacia dábaye igual porque Floro, como a ballena, era un xigante del mar.
El proceso, si acababa sin sustos nin novedades (cousa rara) érache ben fácil: el arponeiro da lancha más rápida y miyor colocada tería a posibilidá (que llougo, nel porto, xa sería privilexio) de zampar el sou mortal ferro nel pico del llombo del xigante, al que, sin duda, seguirían muitos más en conto se podese. A reacción primeira da ballena al notar el ferro sería a de fundirse tan rápido como podese y asina, a corda enroscada nel carrete qu’amarraba el arpón, había que enfriaya con augua recoyida del mar nun caldeiro ou úa palangana, pos as rozaduras entre a mesma corda y coa madera da lancha era de tal xeito que con muita más facilidá da que se quería podía prenderse. Y as veces pasaba que nun era todo lo llarga que fía falta y por eso, col medo y a tensión grabada nos focicos tan curtidos dos marineiros, ún dos cazadores esperaba coa brosa erguida el momento nel qu’a corda tuvera prósima a fer tope, pra cortalla y asina evitar que volcase el embarcación nel momento en qu’a grandísima forza del animal pasara á corda.
Asina, si todo salía según lo planiao, poderíase despós arrastrar entre todos aquel fenómeno d’animal al porto. Tan grande era que podería ben fácil pesar úas sesenta toneladas y medir al pé de 15 ou 16 metros. Tal acontecemento chamaba el atención de todo el mundo nel llugar y asina, el traxín era mui grande en toda Ortigueira ou cualquer outro porto da zona con tradición balleneira, como El Porto, Tapia ou Veiga.
De cualquier xeito, aquel ameicer qu’amedrentaba a cualquera con aquella nebra, nun fexo realidá os temores cos que amenazaba y, algúa hora más tarde, xa despexao, Floro puido ver dende el altura del Cabo, al pé da campá qu’anunciaba as ballenas, el arrastre d’aquel animal épico y tremendo, que con reverencial y antiquísimo respeto vía cómo fía entrada na boqueira del pequeno porto d’Ortigueira. Dende allí, sería llevada á Casa de Ballenas, unde arrancaría el sou escuartizamento y reparto. Más tarde, todo acabaría sendo de proveto nel animal: carne, grasa y hasta os ósos terían valir pra úa ou outra función más ou menos nobre. D’este xeito, seguiríase indo na busca d’aquel ser que, dende fía muito tempo, seguía espertanto aquellos medos ancestrales que Floro conocía tan ben y que, sin duda, sublimaban y dábanye muito más aquello a súa caza.”
-“¿Y dices qu’esta caza da ballena y todas estas aventuras pasaron nos portos da zona?”,- perguntóu úa nena da que non taba segura si era da casa de Peira ou da del Panadeiro.
-“Si non en todos, sí que muitos d’ellos tan chíos d’estas narracióis que nun son outra cousa que recordos de lo qu’un día foi verdá. Anque agora vénme á molleira un d’esos contos que nada tein que ver col mar y os sous sucesos, peró que sin duda chama el atención por lo complicadas y numerosas que son as súas hestorias-”, -dixo Periquín al tempo qu’empezaba a coloriar como si tuvera dentro un tizón que lo puxera bravo y que nunca asomara pra fora hasta esa vez…-
-“Pos en conto quiras podes empezar a contárnoslas”-dixo el respetao Tío da casa del Tafuro.

VII: La pousada de Francisco

Ya penso qu’este conto último enséñanos que nun hai porque buscar esa brutalidá de los animales que foron sempre vistos como alimañas, porque en realidá lo que fain é ocupar el sou sito na naturaleza. Houbo xente, mui ilustres y hasta santos, a los que vosoutros ben sei que tedes rezao algúa vez, que tuveron pousada nestas terras nosas y foron grandes amigos de los animales”
-“¿É asina de verdá esto que dices?”-, cortóulo d’esta vez Miguelín da Peira.
-“É tan verdá como qu’agora mesmo tou delantre voso contándovos estas hestorias que son guapas muitas veces ya meten medo nel corpo outras. Ya, se non tades abondo seguros d’ello, pos poderedes escuitarme agora ya seguir atendendo a lo que vos quero dicir.
Esta terra foi terra de paso pa grandes personalidades relixiosas que, al contrario que dixemos fai un cachín, éranche mui amantes de toda clase d’animales. É mas: del noso personaxe y el lobo cóntase núa ocasión la hestoria de cómo Francisco, na pequena ciudá italiana de Gubio, amañóu un acordo con un d’ellos. Este lobo era feroz a montón ya nun deixaba d’amolar a la xente d’aquel sito. El troco qu’amañóu con él foiche ben fácil. El lobo paróu d’andar nas súas malicias y la xente de Gubio dábaye como pago la comida que ye fixera falta.
Asina, la fiera acetóu el acordo ya pa roblayo ya acetayo, puxo úa pata de delantre nel pico da mao del noso Francisco. Darédesvos conta d’este xeito como non todos los homes son ruios y vengativos pa con outros seres, se non que tamén hai xente búa que yes ten llei y queren de verdá a los animales qu’hai estragayaos pol mundo alante, anque sían lobos.
-“¿Peró de que Francisco nos falas? ¿Inda vei ser Francisco de Jovita da Pena, el tou vecín, que ten muito arte pa tratar con todo conto bicho ya animal hai?”
-“¿Qué tas dicindo?”- respondéu enfadao el noso narrador-. “Falo nin más nin menos que de San Francisco de Asís, el Santo italiano fundador de la Orden Franciscana.
Según muitos testimonios, fexo noite a primeiros del siglo XIII nel guapísimo y maravilloso llugar del que quero falarvos: el Palacio d’Anlleo, tamén chamao la Casa de los Navia, nel mui guapo ya interesante Conceyo de Navia”
-“¿Pero tasme decindo que San Francisco pasóu por aquí? ¿Pos qué tía ter que fer aquí San Francisco? ¿Perdéuseye algo?”-Arrancóu outra vez Miguelín-.
-“Tal cual vos lo pinto ya, sin duda ningúa, naquel momento taba San Francisco en humilde ya entregada peregrinación a Santiago de Compostela: el llugar aquel que ten un campo nel qu’el ermitaño que se chamaba Pelayo empezóu a ver unos resplandores mui estraños y qu’al cabo deron col sito unde repousaban los restos de Santiago el Mayor ya dous discípulos sous.
El noso Francisco, al sou paso por estas terras, tuvo que fer pousada nalgún llugar adecuao al sou señorío, inda condo nun fía alarde ningún ya fíase notar pola súa humildá y entrega al resto da xente, ya foi éste motivo tal que lo fexo pasar la noite na que fora casa solarega de los señores de Navia, que despós chegarían a ser Marqueses de Santa Cruz del Marcenado. É dicir: paróu nel Palacio d’Anlleo. Tedes qu’achegarvos a él y notar la súa imponente presencia nel llugar unde ta edificao.
Ten un porte elegante ya sin esparaxismos, que nos fai pensar núa forte, pero mui guapa fortaleza. Ya aparte, sabemos qu’este palacio, lo mesmo qu’en muitos outros de la súa comarca que nun son de tanto porte y señorío como éste, foi feito a partir d’úa torre q’había antes que queda pa la parte suroeste.
Fai xa muitos siglos qu’empezóu a ferse, anque nun chegase a ter el apariencia de como lo vemos hoi hasta abondo tempo despós. Si lo mirades ben ya lo recorredes entero colos oyos, poderedes ver las súas torres almenadas, d’alturas distintas. Este palacio chegóu a ter hasta ocho escudos nos sous anchos muros feitos con llouxa de la zona y, si vos fijáis en muitos de los detalles que ten, nun deixará de sorprendervos:
Tedes que mirar pa los sous pináculos ya sobre todo pa las súas tremendas ya inquietantes gárgolas, que vos van llevar como nun vuelo a un mundo de maxia ya misterio, como el que la súa observación repousada produce.

VI: Nel oyo del lobo

Xepe Pelorde iba, como todos os días 15 de cada mes del ano, pra ceibar al couso del lobo el oveya máis vella que, turnándose, cada vecín que tía este ganao taba obrigao a deixar por mor d’aquela costume non escrita que fía morrer al probe animalín entre os queiros dos lobos que valirían despós pra curar el Ramo del monte das muyeres y vacas da contornada. Era triste abondo a morte das probes oveyas, peró inda asina, sendo vellas como eran y cumprindo el labor que cumprían, a lo miyor a morte que levaban nun era tan pouco axeitada…
Asina qu’aquela mañá moura y raposega, al tempo qu’afalaba a súa oveya y entraba nel Couso con ela, iba renembrándose da camada de lobíos que pañaran en xuyín del ano pasaoo. D’aquela, sou sobrín Bras taba tan malín que case na casa lo daban por morto al verye dar aquelos botes y írseye a vista y poñérseye os oyos en branco cada vez que ye atacaba el mal aquel que nun se sabía muito ben d’unde vía, anque súa bola barruntase daqué sobre a lumia da vecía cada vez que ye pasaba eso al probe rapacín.
Aquelos lobíos valíranye pr’axudar a curarse al neno, porque sabía todo el mundo lo ben que fía el corazón del lobo pral mal da gota. Y muito miyor inda si se ye arrancaba en vida. Asina que, úa vez que toparon aquela camada nun lo tuveron mui difícil pra fer esta maniobra cos lobíos y darye al sobrín os corazoncíos metidos entre dúas rabuadas de pan de meiz. Y asina foi qu’el neno curóu coeste remedio, inda condo súa bola sabía que lo que de verdá fixera efeuto fora el queiro que dende sabe Dios cóndo andaba emprestándose por todas as casas, y que levaba colgao por dentro da camisa dende que taba el neno asina. El efeuto que fixera escontra aquela bruxa da vecía, que ye metera el mal nel corpo al neno, víase agora ben ás craras nel correr sano daquel neno tan arrechao.
Xepe deixóu á tardía el oveya dentro del Couso, del que nun tía noticia esata de cóndo foran feitos aquelos paredóis que chegaban a midir tres metros d’alto y a metá d’ancho nos sitos unde era máis grande. Tampouco sabía cónto tempo levarían aquelas louxúas que apuntaban pra dentro alredor de todo el couso y qu’eran as que nun deixaban salir al lobo úa vez que pola fame ou el engano saltaba pra dentro del paredón comer aquel cebo vello ou malo que cada vecín tía poñer alí condo ye tocaba. Tía muitos anos el Couso y pensaba nel montón de labor que daría el felo y el odio qu’a xente ye tía al lobo pra meter tanto trabayo amañando aquela trampa que tía d’úa punta al outra camín d’úa tirada de pedra.
Y asina fexo el trabayo que ye tocaba: entróu, deixóu dentro el oveya ceibe, déuye úa palmadía nel lombo como si se quixera despedir d’ela y foise someirín pr’hacia porta al tempo qu’iba pensando nos centos d’hestorias sobre aquel animal que pra ferse coa súa vida invadía parte da dos demás, como todos lo fain. Peró ese xeito d’amañar a súa supervivencia, levábalo á morte y á maledicencia y desaparición condo nel espacio que se metía topábase col home.
Y foise pouco a pouco pra súa casa esperar a que pola mañá fose el poblo ver si a trampa, outro día máis, fixera el sou efeuto. Entrementres, nun sacaba da cabeza el hestoria del gueiteiro que, de volta de noite pra casa despós de tocar festa y verbena nun poblo da contornada, nun tuvo outra idea máis que volver arrancar a gaita pol camín, querendo espantar os lobos a os que yes vía os oyos regalaos a cada poucos pasos. Ou a d’aquel rapaz que nel mes de xeneiro vía del Servicio xa licenciao pra casa y del que, dous días despós de condo se contaba que chegase, toparon namáis qu’as botas entre a neve que guardaban dentro os pes del probe mozo que valíu de comida prá fiera. Nun ye cocía el pan nel peleyo...
Chegóu a mañá y, ben cedo, xa ouguía as voces pola barriada qu’anunciaban sen duda ningúa el ésito del operación. Foise correndo a todo correr monte pr’arriba, atarámbicándose, tropezando y arrometendo contra toda a bouza que topaba pol camín y asina, chegóu dos primeiros al couso. Puido ver el oveya que levara á tardía pasada xa morta y trabada nel pescozo polos dentes d’un lobo que tía que tar nalgún sito dentro del couso. Subíuse al pico del paredón y recorréulo entero atolao y saltupeiro entre as pedras del corume del muro. Hasta que lo topóu. Hasta que lo víu encoyido y achicao debaxo da solombra das louxas, alí unde podía escuruxarse máis y guardarse miyor d’aquela rebañada de xente que nun tía muito búas intencióis pra coél.
Alí mesmo tía al lobo delantre y éste viróuse de sutaque coa cabeza baxa, hasta que nun momento erguéula direutamente hacia a mirada dos oyos de Xepe y topóuse con ela. Xepe quedóu paralizao mirando á fiera ensimismao y sin mover un músculo. Nun ye chegaba a roupa al peleyo, condo deu nel acordo de qu’el lobo, arrodiyao delantre d’aquelos homes que lo iban escuartizar, pidíaye esplicacióis y perguntábaye mil porqués sobre aquel portarse tan ufano y cobarde pr’hacia él. El probe lobo, que luitaba como todos por manterse a sí mesmo y a os sous. El lobo, qu’entendía a vida como naide. El lobo nobre, que ye cuntaba naquela mirada cravada na de Xepe el alpeirada eterna del ir y vir nel hestoria entre os homes y elos. As voltas de convivir matando.
Todo eso cuntaba aquela mirada, y Xepe, por un momento, víuse espeyáo nela. Nel oyo del lobo.